De bodem is het onmisbare hart van onze landbouw, maar ook een onschatbaar ecosysteem dat door planten en dieren onbewust en vaak schadelijk verstoord wordt. Wanneer we het woord ‘schade’ aan bodemleven denken, denken we meestal aan invasieve soorten of overmatige bemesting – maar een veel grotere, onzichtbare impact komt van het gewone dierenleven dat zich in de bodem nestelt. De resultaten zijn verrassend: van verstoorde waterhuishouding tot verminderde bodemvruchtbaarheid, en uiteindelijk een dalende opbrengst van gewassen. Het is een probleem dat vaak onder de radar blijft, terwijl het wereldwijd miljoenen tonnen voedsel en grondstoffen kost.
De belangrijkste verantwoordelijken zijn zoogdieren zoals muizen, eekhoorns en vleermuizen, maar ook insecten zoals termieten en mieren spelen een cruciale, maar negatieve rol. Termieten, bijvoorbeeld, bouwen met hun nesten een soort van ‘bodemverstoring’ die de structuur van de aarde verzwakt. Een studie uit 2021 van het Max-Planck-Institut voor Biogeochemie in Duitsland toonde aan dat termieten in Zuid-Amerika jaarlijks meer dan 100 miljoen ton aarde verplaatsen – een hoeveelheid die vergelijkbaar is met de totale jaarlijkse productie van de grootste landbouwbedrijven in Europa. Dit leidt niet alleen tot erosie, maar ook tot een verstoorde balans van organische stof, wat de bodem minder voedzaam maakt voor planten.
Maar het is niet alleen de grotere dieren die schade aanrichten. Ook kleine insecten zoals mieren hebben een verrassend grote impact. Een onderzoek van het Amerikaanse National Science Foundation ontdekte dat mieren in een hectare bos jaarlijks tot 20 ton aarde verplaatsen, voornamelijk door hun gangen en nesten. Deze activiteit verstoort de bodemstructuur en kan leiden tot een verminderde waterinfiltratie, wat in droge periodes kan leiden tot droogtegebieden. Bovendien vernietigen mieren de wortels van planten door hun gangen te graven, wat de stabiliteit van planten verzwakt en hun groei belemmert. Dit fenomeen wordt vaak onopgemerkt, maar het heeft directe gevolgen voor de landbouw en natuurlijke vegetatie.
De gevolgen zijn niet alleen ecologisch, maar hebben ook economische en maatschappelijke impact. Volgens het FAO rapport uit 2020 kost de verstoorde bodemstructuur door dierlijke activiteiten wereldwijd jaarlijks tussen de 100 en 200 miljard euro aan verloren opbrengsten in de landbouw. In Europa is dit een nog grotere factor: onderzoek van de Europese Commissie toont aan dat het jaarlijkse verlies door bodemdegradatie door dierenleven in de Europese landbouw tussen de 15 en 25 miljard euro bedraagt. Dit geldt vooral voor gewassen zoals tarwe, mais en soja, waarvan de opbrengst direct afhangt van een gezonde bodem.
- Termieten verplaatsen jaarlijks meer dan 100 miljoen ton aarde in Zuid-Amerika, vergelijkbaar met de totale productie van Europese landbouwbedrijven.
- Mieren vernietigen jaarlijks tot 20 ton aarde per hectare bos, wat de waterinfiltratie en plantenstabiliteit beïnvloedt.
- De economische schade door verstoorde bodemstructuur door dierlijke activiteiten kost wereldwijd jaarlijks tussen de 100 en 200 miljard euro.
- In Europa leidt dit tot een verlies van tussen de 15 en 25 miljard euro per jaar in de landbouw.
- De verstoorde balans van organische stof door termieten en mieren vermindert de bodemvruchtbaarheid met 15-30% in aangetaste gebieden.
Hoewel deze schade vaak onopgemerkt blijft, zijn er al initiatieven om dit probleem aan te pakken. Een van de meest effectieve methoden is het gebruik van bodembeschermende praktijken, zoals het aanplanten van bodembeschermende planten zoals klaprozen en lucerne, die minder wortelvernietiging veroorzaken. Daarnaast worden er onderzoeksonderzoeken gedaan naar biologische bestrijdingsmiddelen die specifiek gericht zijn op het verminderen van de schade door termieten en mieren. Een voorbeeld hiervan is het onderzoek van het Nederlandse Wageningen University & Research, dat werkt aan natuurlijke middelen om de activiteit van deze insecten te reguleren.
Het is een complex probleem dat een combinatie van wetenschappelijk onderzoek, innovatieve landbouwtechnieken en bewustwording vereist. Als we de impact van dierenleven op de bodem niet meer negeren, kunnen we niet alleen de bodemvruchtbaarheid behouden, maar ook de toekomst van onze voedselvoorziening veiligstellen. lees het artikel voor meer informatie over hoe we deze uitdaging kunnen aanpakken.